Wykluczeni z pamięci

W projekcie „Oblicza różnorodności” często przyglądaliśmy się przedstawicielom grup mniejszościowych, którzy bywają wykluczeni z różnych obszarów społecznych. W 2015 roku, przy okazji obchodów 27 stycznia, czyli Międzynarodowego Dnia Pamięci o Ofiarach Holokaustu i 70 rocznicy wyzwolenia obozu Auschwitz-Birkenau postanowiliśmy przyjrzeć się grupom, których przedstawiciele byli ofiarami polityki III Rzeszy, ale którzy obecnie są wykluczeni z pamięci – rzadko wspomina się o nich przy okazji obchodów, rzadko tworzy się dla nich miejsca pamięci, nie funkcjonują w dyskursie jako jedne z ofiar nazistowskiej polityki rasowej.
Rozpoczęliśmy od wykładu „Polityka III Rzeszy wobec mniejszości” profesora Eugeniusza Cezarego Króla – historyka, politologa i tłumacza niemieckiej literatury historycznej. Podczas wykładu zastanawialiśmy się, które grupy były przez nazistów uznawane za wrogie w stosunku do państwa i społeczeństwa niemieckiego? Jak w latach 1933–1945 przebiegał proces określania tych grup, usuwania ich poza nawias życia publicznego i wreszcie fizycznego eliminowania?

Posłuchaj wykładu „Polityka III Rzeszy wobec mniejszości”:

Wykład był wstępem do dalszych rozważań, do których wykorzystaliśmy film. Zaczęliśmy od projekcji filmu „Szpital przemienienia” w reżyserii Edwarda Żebrowskiego. Prelekcję wygłosił dr hab. n. med. Tadeusz Nasierowski, psychiatra oraz autor publikacji o Zagładzie osób z zaburzeniami psychicznymi. Po filmie odbyła się dyskusja na temat prześladowań osób chorych psychicznie i niepełnosprawnych umysłowo podczas II wojny światowej, a także ich sytuacji w społeczeństwie współcześnie. Pokazaliśmy również film „Droga Perlo” w reżyserii Shahar Rozen opowiadający historię pochodzącej z Transylwanii rodziny Perli, aktorki mieszkającej w Izraelu, która przed wojną tworzyła osobliwą trupę występującą w miastach i miasteczkach dawnego austro-węgierskiego imperium. W czasie wojny stała się obiektem nieludzkich badań prowadzonych przez doktora Mengele na osobach niskiego wzrostu. Film porusza rzadko obecny w kinie temat prześladowań osób niepełnosprawnych w czasach narodowego socjalizmu, ale także konfrontuje widza z tym, w jaki sposób współcześnie postrzega się ludzi z niepełnosprawnością. Prelekcję do filmu wygłosiła dr Magdalena Gawin, autorka publikacji dotyczących eugeniki oraz kuratorka wystawy „Eugenika-walka ze zwyrodnieniem rasy”. Pokazaliśmy również film „Zapomniana cygańska zagłada” w reżyserii Idit Bloch i Henriette Asseo. Zbudowany z wyjątkowych nagrań archiwalnych i rozmów z potomkami ocalałych film upamiętnia uznaną przez nazistów za nieuleczalnie chorą społeczność, odrzuca stereotyp „koczowniczego narodu bez państwa” i ukazuje bogactwo romskiej kultury. Prelekcję do filmu wygłosiła Lidia Ostałowska, reporterka „Gazety Wyborczej” oraz autorka publikacji o Romach. Cykl zakończyliśmy pokazem filmu „Bent” w reżyserii Seana Mathiasa, którzy przypomina zagładę osób homoseksualnych. Osoby homoseksualne były jednymi z pierwszych ofiar narodowego socjalizmu, homoseksualizm traktowano bowiem jako wykroczenie przeciwko państwu, odmowę płodzenia wartościowych, czystych rasowo obywateli. Co druga osoba skazana z tzw. paragrafu 175 nie przeżyła obozu. Ci, którzy przetrwali, byli więzieni, torturowani i szykanowani, a po wojnie nigdy nie zostali prawnie uznani za ofiary. Prelekcję do filmu wygłosiła dr Joanna Ostrowska, zajmująca się m.in. sytuacją homoseksualistów i lesbijek w III Rzeszy.

Temat pamięci o Zagładzie pojawił się również na seminarium, podczas którego analizowaliśmy filmy o Holokauście oraz ich wpływ na postrzeganie i rozumienie historii. Podczas zajęć, wraz z prowadzącym, dr Bartoszem Kwiecińskim, zastanawialiśmy się jak we współczesnym kinie popularnym mówi się o Zagładzie, jak się ją pokazuje? Czy obraz Auschwitz stał się jej symbolem? Czy funkcjonują inne obrazy związane z Zagładą, które stały się jej uniwersalnym przedstawieniem? Zorganizowaliśmy również seminarium o dramacie współczesnym, podczas którego analizowaliśmy utwory współczesnych dramaturgów, którzy odwołują się do wątku Auschwitz, opisując Zagładę. Zajęcia poprowadziła dr Joanna Krakowska z miesięcznika „Dialog”, wykładowczyni uniwersytecka.

Odbyło się również spotkanie z kuratorem i kolekcjonerem, Pawłem Szypulskim poświęcone projektowi „Pozdrowienia z Auschwitz”. Jest to projekt zrealizowany w oparciu o autorski wybór kartek z tworzonej przez kilka lat kolekcji. Niemal wszystkie pocztówki wchodzące w jej skład zostały zapisane oraz wysłane przez odwiedzających do rodzin, przyjaciół i znajomych. Jedną z centralnych figur sztuki związanej z Zagładą jest milczenie. Innym niezwykle ważnym problemem jest kwestia stosowności. Turystyczne pocztówki zebrane w ramach projektu „Pozdrowienia z Auschwitz” proponują radykalnie odmienną – rozgadaną i skrajnie niestosowną narrację. Praca Szypulskiego opowiada o społecznej pamięci o Zagładzie, jej masowej wersji, innej niż ta, która obecna jest w naukowym dyskursie.

Jak często w naszych działaniach, również do tematu Zagłady i pamięci o niej postanowiłyśmy podejść w twórczy sposób. Okazją do tego były warsztaty „Pamięć w komiksie”, które stały się okazją do wspólnej refleksji nad pamięcią o Zagładzie, a także do przyjrzenia się komiksowi jako formie mówienia o historii. Wraz z prowadzącymi – Moniką Powalisz, komiksową scenarzystką oraz Olgą Wróbel, rysowniczką uczestnicy przez dwa dni pracowali nad scenariuszem oraz rysunkiem, w efekcie tworząc krótkie opowieści z wojenną historią Warszawy w tle.

fot. D. Matloch/ Muzeum POLIN