O różnicy i różnorodności

Cykl „O różnicy i różnorodności” zaproponowaliśmy w szczególnym momencie  dla społeczeństwa polskiego – w 2016 roku, kiedy odnotowaliśmy wzrost radykalnych poglądów, polaryzację stanowisk. Cykl edukacyjny, podczas którego chcieliśmy się zastanowić, czym jest różnica, a czym różnorodność, miał być przestrzenią, w której możemy przyjrzeć się sobie nawzajem, poszukać punktów wspólnych, zastanowić się kim jesteśmy „my”, a kim są „oni”. Pretekstem do takiej rozmowy miała być analiza różnych obszarów artystyczno-kulturalnych, które były soczewką odzwierciedlającą nastroje społeczne. Wstępem do cyklu były zajęcia prowadzone przez profesora socjologii, Wojciecha Pawlika, podczas których analizowaliśmy pojęcie „wspólnoty”, przyglądaliśmy się różnym typom wspólnot, ich rolom i znaczeniu w życiu każdego z nas. Podczas kolejnych zajęć na warsztat wzięliśmy wybrane spektakle teatralne, które z różnych powodów odbiły się szerokim echem i były ważnym punktem debaty publicznej. Zajęcia prowadziła Weronika Szczawińska, reżyserka teatralna, dramaturżka i kulturoznawczyni. Podczas zajęć odnosiliśmy się do najgłośniejszych spektakli minionych lat – czyli „Golgoty Picnic”, „Śmierci i dziewczyny”, „Waszej przemocy i naszej przemocy”. Zastanawialiśmy się, dlaczego akurat te spektakle wywołały tak silne reakcje, dlaczego akurat wtedy, jak wyglądały protesty i jakimi argumentami kierowały się strony atakujące i broniące konkretnych spektakli i stojących za nimi idei. Na koniec wspólnie obejrzeliśmy fragment spektaklu „Take It or Make It” w reżyserii Any Vujanović, który był sparodiowaną próbą przyjrzenia się temu, jak można demokratycznie działać w grupie. 

Tak samo jak w chwilach kryzysu, tak i w naszym cyklu teatr miał ważną pozycję i był istotnym punktem odniesienia. Jedne z zajęć, prowadzone przez Joannę Krakowską, teoretyczkę teatru, wiceradaktorkę miesięcznika „Dialog” i Magdę Mosiewicz, reżyserkę oraz działaczkę ekologiczną, były poświęcone spektaklowi, którego obie prowadzące były współautorkami. Chodziło o „Pogardę”, która na początku grudnia 2016 roku była wystawiona w warszawskiej Komunie. W swoim spektaklu autorki i autorzy postanowili przyjrzeć się podziałom w Polsce i krytycznie przeanalizować nie tylko tę „obcą”, „inną”, „drugą” stronę, ale też krytycznie odnieść się do tej, której sami są przedstawicielami. Głównym tematem spektaklu jest język pogardy obecny w dyskursie publicznym – język, którym komunikują się wszystkie strony konfliktu.

Próba krytycznego spojrzenia nie tylko na „drugą”, ale też „naszą” stronę podziału pojawiła się również podczas zajęć prowadzonych przez Joannę Ostrowską, historyczkę, kulturoznawczynię i filmoznawczynię. Punktem wyjścia do rozważań był performans nieżyjącego niemieckiego performera, Christopha Schlingensiefa. W swoim performansie, który odbył się w Austrii w 2000 roku, niedługo po wybraniu prawicowego, nacjonalistycznego rządu, artysta zainicjował akcję odnoszącą się swoją formułą do popularnego wówczas reality show, „Big Brother”. Do kontenera postawionego w centrum Wiednia artysta zapraszał ludzi, którzy mieli być uchodźcami, a telewidzowie mogli głosować, kogo należy zostawić w Austrii, a kogo deportować. Znaczący był tu język, którym posługiwał się artysta, a który był nawiązaniem do przemocowego, wartościującego i dzielącego języka obecnego w mediach, ale również reakcje „obrońców”, którzy wyzwolenie uwięzionych traktowali jako misję, a jednocześnie nie potrafili podejść do uwięzionych podmiotowo. 

Ważnymi zajęciami były również te prowadzone przez Iwo Zmyślonego, metodyka, krytyka sztuki, z wykształcenia filozofa i historyka sztuki. Na tych zajęciach analizowaliśmy podejście do sztuki jako do demokratycznej przestrzeni, która może wyzwolić społeczeństwo. Iwo Zmyślony poprowadził również dyskusję kończącą cykl, podczas której wspólnie z Joanną Ostrowską oraz Joanną Krakowską rozmawiał o obecnej w dyskursie publicznym pogardzie, ksenofobii i przemocy oraz o tym, co każdy z nas może zmienić w swoim własnym myśleniu i działaniu, by nie krzywdzić innych, z którymi się nie zgadza lub których nie rozumie. Paneliści wspólnie zastanawiali się, jak można się różnić i spierać, nie popadając w przemoc oraz czy dialog bez przemocy jest w ogóle możliwy?

Obejrzyj nagranie dyskusji „Jak rozmawiać o różnicy i różnorodności”: